Polacy na bośniackiej ziemi – spis reemigrantów

Sięgając do lat dzieciństwa przypomina mi się moja babcia Paulina i jej ciekawe opowieści o życiu w Jugosławii. Jako dziecko chętnie słuchałem, a wręcz zamęczałem babcię różnymi pytaniami i prosiłem aby jeszcze coś ciekawe mi opowiedziała.
Do Jugosławii wyemigrowało kilkanaście tysięcy Polaków, głównie z Galicji Wschodniej oraz  Bukowiny. Kolonizacja Bośni – tam  dokładnie zaczęli  osiedlać się Polacy, rozpoczęła się w 1895 r. i trwała do 1905, choć już w 1879 r. pojawili się na Bałkanach pierwsi Niemcy, później inne narody zamieszkujące monarchie Austrio – Węgierską czyli Włosi, Węgrzy, Rusini (Ukraińcy, choć dawna bardziej poprana nazwa to Rusini), Czesi i właśnie Polacy.

Przyczyna emigracji (lista polskich osadników)

 

Polacy osiedlili się na terenie Bośni z jednego powodu – biedy, która panowała w Galicji, także emigracja na Bałkany miała charakter wyjazdu „za chlebem”. Władze austriackie obiecywały przybyłym osadnikom ziemię na własność oraz czasowe zwolnienie z podatków. W ten sposób powstało  12 polskich osad w samym sercu Bośni.  Dlaczego właśnie w Bośni? Kraje bałkańskie takie jak Serbia, Czarnogóra i Bośnia uzależniły się od dominacji tureckiej pod XIX. w, ale jedynie Serbia i Czarnogóra uzyskały niepodległość w wyniku kongresu berlińskiego. Bośnię postanowiły podporządkować sobie Austro – Węgry, a w 1908 oficjalnie dokonały jej aneksji. Nowy kraj który znalazł się w granicach monarchii Habsburgów był  mało zaludniony kraj, porośnięty lasami. Trzeba było go jak najlepiej zagospodarować  i rozwinąć gospodarczo. Polskie kolonie powstały w rejonie takich miast jak Banja Luka, Prnjavor, Tuzla, Mostar oraz Sarajewo. Największą polską osadą, zlokalizowaną w rejonie Prnjavora był Nowy Martyniec.
TUTAJ jest dostępna lista polskich osadników w Bośni w latach 1890 – 1946. Warto sprawdzić, czy wśród nazwisk nie ma dziadków lub krewnych. Spis zawiera informację z jakich terenów Galicji Polacy emigrowali na Bałkany. Moi pradziadkowie pochodzi z Tarnobrzega.
 

Bośnia czy Jugosławia?

 

Do niedawna używano do określenia tej grupy reemigrantów pojęcia „Polacy w Jugosławii”, jednak odeszło się od tego, a w różnych opracowaniach lub reportażach używa się „Polacy w Bośni”. Obie formy są jak najbardziej poprawne. Przede wszystkim jeśli mówimy o Bośni, to mamy na myśli i krainę historyczną i kraj, niegdyś pod panowaniem Turcji. Następnie Bośnia przeszła w austriackie ręce, stąd intensywna kolonizacja. Jednak po I wojnie światowej Cesarstwo Habsburgów upada, a Polacy stali się mieszkańcami nowego państwa – Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, które w 1929 r. zmieniło swoją nazwę na Królestwo Jugosławii. Słowo Jugosławia to również pojęcie określające państwo wszystkich południowych Słowian i właśnie z taką ideą powstało, choć po zakończeniu II wojny światowej zmieniło ustrój na socjalistyczny.
Właśnie tam również mieszkali moi dziadkowie Paulina i Szymon Jadach. Dziadka nie znałem, umarł bowiem w 1964 r. Babcia zaś opowiadała, że życie na bośniackiej ziemi było ciężkie. Gdy jej rodzice przyjechali do „nowej ojczyzny”, przede wszystkim musieli zająć  się wykarczowaniem lasu pod swoje pole. Praca ta była niezwykle ciężka i mozolna. Równie ważną czynnością było postawienie domu. Na początku były to zwykłe lepianki, a później domy z drewna, pokryte słomą, bez drewnianej podłogi, z klepiskiem, bez elektryczności i bieżącej wody. Ludność miejscowa czyli Serbowie (ponieważ w tym rejonie Bośni aż po dziś dzień jest duże skupisko Serbów – obecnie w skład Bośni i Hercegowiny wchodzi Republika Serbska – ale nie mylmy tego państwa z Serbią) byli pozytywnie nastawiona do Polaków, w końcu my także byliśmy pozbawieni własnego państwa. Z tego też powodu władze austriackie obsadzały administrację w okupowanej Bośni właśnie Polakami (Serbowie i Bośniacy byli wrogo nastawieni do Austriaków i Węgrów).

 

dinar
1 dinar używany w Królestwie Jugosławii

Nowy Martyniec

 

Największą osadą skupiającą Polaków był  Nowy Martyniec (Novi Martinac). Nazwa „Nowy” ponieważ obok leżała wieś Stary Martyniec. Człon nazwy Martyniec wywodzi się z kolei od Marcina (Martyn) .

Dawna osada Nowy Martyniec (zdj. GCKiS Nowogrodziec)
Dawna osada Nowy Martyniec (zdj. GCKiS Nowogrodziec)

Była to miejscowość o znacznych rozmiarach, aby ją przejść z zachody na wchód trzeba byłoby pokonać dystans ok. 9 km. Została ona założona w 1899 r., liczba osiadłych mieszkańców w 1902 r. wynosiła 734 osób, a już w 1924 r. aż 3000. Na terenie osady znajdował się kościół, cmentarz, plebania, urząd gminy, policja, szkoła, kilka sklepów, kilka młynów oraz poczta i karczma.

Nowy Martyniec - mapa z nazwiskami osadników
Nowy Martyniec – mapa z nazwiskami osadników (źródło E. Braszko)

 

Na mapie (można powiększyć) zaznaczono nazwiska osób, które mieszkały  w Nowym Martyńcu, na mapie naniesiono również wszystkie wyżej wymienione obiekty. Ja odnalazłem dom swoich dziadków w południowo – wschodniej części wsi, w pobliżu kościoła obok nazwiska Jadach S. w nawiasie napisano  – kowal. Faktycznie, dziadek Szymon był kowalem. Rzemiosła przez chwilę uczył się u innego kowala, jednak ten nie był zadowolony, że pokazuje tajniki swojego zawodu przyszłej konkurencji i ta nauka szybko się skończyła. Mało tego, dziadek gdy otworzył swój warsztat (a zajmował się różnymi naprawami,  reperowaniem maszyn, silników, czyli działalnością szerszą niż tylko kowalstwo) spotkała go nie miła niespodzianka. Ktoś życzliwy doniósł, że prowadzi swoją działalność bez zezwolenia i trafił przez to na tydzień do więzienia. Życie w obcy kraju nie zawsze jest łatwe.

Trudny czas wojny

 

 

Polacy w Bośni po I wojnie światowej znaleźli się w trudnym położeniu. Państwo, które zachęcało ich do wyjazdu na dalekie Bałkany upadło. Austrio – Węgry rozpadły się w drobny mak. Wiele narodów uzależnionych od monarchii Habsburskiej teraz samodzielnie stworzyło własne państwa. Tak też się stało poniekąd z Bośnią, która weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, później przemianowanego na Królestwo Jugosławii. Osadnicy znaleźli się w nowym państwie i nowej rzeczywistości.

W latach 30. XX w. ogólnoświatowy kryzys nie ominął również i Jugosławii. Wiele osób w tym czasie wyjechało do Brazylii, kontynuując swoją wędrówką za lepszym życiem. W taką daleką podróż wybrała się także siostra mojej babci.

II wojna światowa była ciężkim okresem dla polskich osadników. W tym czasie Jugosławia była pogrążona w totalnym chaosie. Z jednej strony okupacja wojsk niemieckich i włoskich, z drugiej strony Chorwaci stworzyli własne „niezależne” państwo przy udziale III Rzeszy i tym samym kolaborowali z Niemcami. Królestwo Jugosławii również było przychylne Niemcom, a z kolei na terenie Bośni działały 2 wrogie Polakom grupy – serbscy nacjonaliści Czetnicy i chorwaccy Ustasze. Rozpoczęły się napady na polskie domostwa. Życie w Bośni stało się niebezpieczne. Babcia opowiadała, jak pewnego dnia, gdy nie było dziadka w domu, wtargnęli Czetnicy. Wszystko mogło skończyć się tragicznie, ale płaczące dzieci spowodowały, że przywódca bandy dał za wygraną i nikomu niestała się żadna krzywda.

Wielu Polaków walczyło w komunistycznej partyzantce, która jako jedyna walczyła z okupantem. Wielu Polaków zginęło w zaciętych walkach o wolność Jugosławii.

Powrót do Ojczyzny

 

Po zakończeniu II wojny światowej, sprawa Polonii w Jugosławii nabrała większego rozgłosu. To dzięki właśnie zaangażowaniu wielu Polaków w walkę o ten kraj. Na zjeździe polonijnym w Prnjavorze postanowiono o powrocie do Polski. Powstała polsko – jugosłowiańska komisja repatriacyjna. Polska delegacja udała się wówczas do nowej ojczyzny, aby wybrać region w którym osiedlą się polscy osadnicy. Wybrano powiat bolesławiecki ponieważ swoim krajobrazem najbardziej przypominał rejon Bośni. Od 1946 r. w towarowych wagonach, po podróży trwającej 2 tygodnie, wraz ze swoim całym dobytkiem jaki tylko mogli zabrać, pierwsi Polacy docierali do Bolesławca. Popularna była w czasie tych podróży piosenka: „(…) choć do Bolesławca droga jest daleka to chętnie ją przejdziemy bo Ojczyzna czeka (…)”.

W sumie na Dolny Śląsk przyjechało 18 000 polskich reemigrantów. Zamieszkują oni po dziś dzień powiat bolesławiecki w tym ich najliczniejsze skupisko jest we wsi Gościszów oraz m.in. Milików, Parzyce, Zebrzydowa, Ocice, Brzeźnik oraz miasto Bolesławiec.

 Kultura galicyjska i bałkańska jest kultywowana zarówno w Bolesławcu poprzez Festiwal Kultury Południowych Słowian oraz w Gościszowie, gdzie w dawnym parku dworskim co roku, latem odbywa się Peczenica. Podczas tej imprezy przede wszystkim piecze się wieprzowinę na ogniu, śpiewa bałkańskie i galicyjskie pieśni i przyśpiewki. Gościszów może się również poszczycić zespołem folklorystycznym Gościszowianki, który nie tak dawno obchodził swoje 30 – lecie w Operze Wrocławskiej a także koncertował w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Zespół został założony w 1982 r.

Zespół Folklorystyczny GOśCISZOWIANKI - koncert w Muzeum Etnograficznym
GOśCISZOWIANKI – koncert w Muzeum Etnograficznym (zdj. GCKiS)

 

Jednak tradycje z byłej Jugosławii to nie tylko i wyłącznie Gościszów i jego mieszkańcy. Trochę zapomniana jest wieś Milików, której mieszkańcy również wywodzą się z Bośni, głównie z Nowego Martyńca, tak jak ich sąsiedzi z Gościszowa.

W Milikowie także podtrzymuje się tradycje przywieziono z Bałkanów i Galicji. Działa tu prężnie zespól Milikowianki z Kapelą, wykonujący tradycyjne pieśni i przyśpiewki polskie, galicyjskie i bałkańskie. W 2013 r. trzech członków zespołu zostało odznaczonych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pana Bogdana Zdrojewskiego odznaczeniami ZASŁUŻONY DLA KULTURY POLSKIEJ za kultywowanie tradycji ludowej.

Mity i przekłamania

 

Przybyła ludność z Jugosławii często jest określana mianem „Serby”. Jest to jednak jak najbardziej nieprawdziwe i szkalujące określenie. To nie Serby, ani Serbowie, lecz Polacy z krwi i kości, potomkowie Polaków ze Wschodniej Galicji i Bukowiny, którzy na nowo zasiedlili opustoszały po wojnie Dolny Śląsk. Jedyną cechą która ich wyróżnia to to, że pochodzą z dalekich Bałkanów, znają język serbsko – chorwacki (kompilacja serbskiego i chorwackiego używana na terenie Bośni) i tworzą kolejny epizod w historii wielokulturowego Śląska.

 

4 thoughts on “Polacy na bośniackiej ziemi – spis reemigrantów”

  1. Dziękuję pewnemu czytelnikowi za pewną uwagę. Miał Pan rację, zwykle przejęzyczenie, faktycznie miało być na odwrót, dobrze że zostało to wyłapane. Super, że mam takich uważnych czytelników. Chciałem odpowiedzieć e-mailem, ale niestety przez przypadek skasowałem komentarz i e-maila.

     

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *