Przygraniczny Nowogrodziec

Nowogrodziec – niewielkie, trochę zapomniane, małe miasteczko na Dolnym Śląsku. Swoje najlepsze lata niestety ma już za sobą. Jego największy rozwój nastąpił przed I wojną światową gdy należał do Cesarstwa Niemieckiego (II Rzeszy). Panuje przekonanie, że cały Śląsk przed 1945 rokiem był niemiecki. Jednak nic bardziej mylnego.

Naumburg am Queis (nad Kwisą) tuż po wojnie polski Nowimburk, a dzisiejszy Nowogrodziec, wraz z przyległymi miejscowościami, które należą do gminy, jest doskonałym przykładem różnorodnego i skomplikowanego podziału dawnego Śląska.

Nowogrodziec był miastem przygranicznym, ponieważ płynąca  nieopodal rzeka  Kwisa wyznaczała granicę pomiędzy Saksonią, a Prusami. Naumburg am Queis był jednym z ostatnich pruskich miast w tym rejonie Śląska.

Przenieśmy się na chwilę do XVIII w. Przekraczamy Kwisę (Queis) i znajdujemy się już w zupełnie innym państwie, choć tu też mówią po niemiecku.  Po przekroczeniu Kwisy znajdujemy się w saskim Ołdrzychowie (dziś integralnej części Nowogrodźca). W latach 1635 – 1815 m.in. wsie Ołdrzychów, Nawojów Łużycki, Godzieszów oraz miasta Lubań, Zgorzelec należały do Saksonii.

 Skąd taki właśnie podział? Śląsk od wieków był ważnym i strategicznym regionem. Przez niego przebiegały ważne szlaki handlowe  oraz Via Regia – Droga Królewska (odcinek od Zgorzelca do Wrocławia nazywany był też Drogą Wysoką  Hohe Straße). O rejon ten toczyły się zacięte wojny między państwami niemieckimi, m.in.  wojny śląskie pomiędzy Austrią a Prusami, a niewielka Saksonia przyłączyła się do antypruskiej koalicji.  Do 1740 r. takie miasta jak Legnica, Głogów czy Wrocław należały do Cesarstwa Austriackiego. Dopiero w tym oto roku Królestwo Prus wkroczyło wraz ze swoimi wojskami na Śląsk. Rozpoczęła się wojna, która miała aż 3 epizody. Zakończyła się definitywnie dopiero zawarciem pokoju w 1763 r. Większość Śląska przypadła zwycięskim Prusom. Odtąd znany nam dobrze Bolesławiec, Legnica, Wrocław oraz Nowogrodziec stały się na długi czas pruskimi miastami. Natomiast tereny na zachód od Kwisy pozostały własnością Saksonii i taki stan był do 1815 roku, gdy oto te saskie tereny znalazły się w granicach Prus, a dokładnie zostały przyłączone do pruskiej Prowincji Śląsk. Stało się tak za „karę”, bowiem Saksonia w czasie wojen napoleońskim była sojusznika cesarza Bonaparte. Napoleon przegrał z kretesem, a Saksonia musiała się pożegnać ze swoja częścią Ślaska, tak jak wcześniej Austria.

ślaśk mapa

Teraz gdy Nowogrodziec i cała gmina leży w całości w Polsce, na dawnych  ziemiach piastowskich (niegdyś Polska za czasów Bolesława Chrobrego sięgała aż po dzisiejsze Bautzen – dawny polski Budziszyn) jest to naturalne i nie budzi żadnych emocji. Jednak kilka wieków wstecz, od 1635 r., teren gminy Nowogrodziec był rozproszony. Miasto nad Kwisą  leżało w Prusach, a nie tak odległy Ołdrzychów,  Godzieszów i wszystkie osady do Lubania i dalej w kierunku Zgorzelca (Goerlitz) należały do książąt saskich.

A jaka była sytuacja przed 1635 r.? Tereny te, zwane też Łużycami należały właśnie do Austrii (dokładnie do korony czeskiej, ale pod panowaniem Habsburgów), po 1635 stały się własnością Saksonii.

To tyle jeśli chodzi o daty i fakty, ale czas na realne dowody.  Jednym z najważniejszych z nich jest słup milowy poczty saskiej, który stoi na krańcach Nowogrodźca, dawniej przed wchłonięciem przez miasto – Ołdrzychowa. Można zadać sobie pytanie dlaczego on stoi właśnie w tym miejscu? Przede wszystkim obok niego przebiegała jedna z wielu tras służących to transportu poczty między Dreznem a Warszawą. To właśnie w tym czasie Polska i Saksonia były związane unią personalną – mieliśmy jednego władcę  – Augusta II Mocnego, znanego w Saksonii jako Fryderyka Augusta I. Słup milowy wyznaczał jakiś konkretny punk poczty saskiej, ostatni przed granicą między saskim Ołdrzychowem, a pruskim Nowogrodźcem. Został  postawiony w 1725 r. i jest jedynym zachowanym w całości słupem milowym na terenie Polski. W Zgorzelcu zaś znajduje się replika słupa dystansowego. Słupy poczty saskiej dzieliły się na dystansowe, milowe, półmilowe i ćwierćmilowe. Nowogrodziecki słup milowy to prawdziwy ewenement na skalę europejską i niezaprzeczalny dowód przynależności Ołdrzychowa do Saksonii.

słup milowy
Słup milowy poczty saskiej

Kolejnym dowodem na przygraniczne położenie Naumburga jest zachowany kamienny drogowskaz usytuowany w kierunku wsi Gierałtów. Wyryte strzałki i nazwy miejscowości kierują nas w prawo do Tschirne, dzisiejszej Czernej oraz w lewo, polną drogą do Sächs. Haugsdorf (obecnie Nawojów Łużycki). Sächs. to niemiecki skrót od Sächsich czyli saski, natomiast ostatni człon nazwy miejscowości Haugsdorfdorf – dosłownie oznacza wieś. Mamy więc niewątpliwie do czynienia z konkretną saska wsią. Któregoś dnia wybrałem się na spacer i z ciekawości szukałem tego kamiennego obelisku. Faktycznie, jeśli udamy się w kierunku Gierałtowa zauważymy wśród drzew kamienny obelisk. Skręcając w prawo w polną drogę  dojdziemy do Nawojowa. Droga jak i drogowskaz przetrwała do naszych czasów, choć niestety został on oszpecony oznaczeniami szlaków turystycznych. Na takim pomnikach historii nie powinno się malować takich oznaczeń, to istny wandalizm i brak wyobraźni.

Camera
Kamienny drogowskaz z początku XIX w.

Jednak najlepszym dowodem, i najbardziej ciekawym, który chce Wam przedstawić jest fragment mapy Łużyc. Łużyce to kraina historyczna pomiędzy Kwisą, a Łabą . Górna część tej krainy pokrywa się z terytorium dawnej Saksonii (obecną stolicą Łużyc jest właśnie Bautzen, jedno z głównych miast Saksonii).  Spójrzmy na mapę na samym dole. Wyraźnie widać, że granica Łużyc, a tym samym Saksonii kończy się na rzece Kwisa (Queis). Jednym z ostatnich łużyckich i saskich miast są Zgorzelec, Lubań. Nowogrodźca nie zaznaczono, ale to pewnie dlatego, że było to i jest nadal niewielkie miasteczko.

Na mapie Ślaska przedstawiającej terytorium z 1742 r. podobnie przedstawia sytuację. Ostatnim z większych miast po saskiej stronie jest Zgorzelec, Nowogrodźca tradycyjnie nie zaznaczono, z powodu jego rozmiarów, Bolesławca zresztą też, ale rzeka Bóbr jest już widoczna po pruskiej stronie, a Kwisa zlewa się wraz z linią graniczną między Saksonią i Prusami.

Nowogrodziec ma bogatą choć tragiczną historię. Jego przygraniczna lokalizacja jest raczej rzadko opisywana, a to dość istotny fakt historyczny. Szkoda, że w czasie ostatniej wojny miasto tak mocno zostało zniszczone i utraciło na zawsze swój niepowtarzalny charakter.

mapa łużyc
Fragment mapy Łużyc (w lewym dolnym rogu region Nowogrodźca)
 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *