Saski słup milowy. Nowogrodziec

słup milowy zgorzelec
ZGORZELECKI SŁUP DYSTANSOWY POCZTY SASKIEJ W MUZEUM POCZTY I TELEKOMUNIKACJI WE WROCŁAWIU – OCALAŁE FRAGMENTY I REPLIKA ORYGINAŁU (źródło: FM dolny slask.org.pl)

Dziś przenosimy się na Górne Łużyce, które obecnie znajdują się częściowo w granicach Polski. Jeśli mamy na myśli polską część tej krainy, to pokrywa się ona z terytorium powiatu zgorzeleckiego, lubańskiego i niewielkiej części bolesławieckiego. Tuż za rzeką Kwisą leży Ołdrzychów (obecnie Nowogrodziec) to niegdyś  łużycka osada. Właśnie w Nowogrodźcu, przy drodze w kierunku Lubania stoi słup, który pełnił dawniej ważną rolę i był jednym z wielu w całym saskim systemie pocztowym.

Saksonia i Łużyce

Aby najlepiej zrozumieć cały system saskiej poczty oraz zamysł stawiania właśnie takich kamiennych obelisków, musimy przenieść się do XVIII – wiecznego Nowogrodźca. W tym czasie okolica tego niewielkiego miasteczka nie była jednolita. Przepływająca rzeka Kwisa stanowiła granicę pomiędzy dwoma krainami – Łużycami, a Śląskiem. Można zadać sobie teraz pytanie, że przecież Dolny Śląsk kończy się dopiero na Nysie Łużyckiej, faktycznej granicy polsko – niemieckiej. Nic bardziej mylnego. To właśnie wtedy Nowogrodziec był ostatnim miastem w tym rejonie po śląskiej stronie. A do kogo należał Śląsk? Przez długi czas do Czech, później Austria wchłonęła Czechy razem ze Śląskiem. Region ten stał się jednak od 1742 r. częścią Prus.

Śląsk od zawsze był krainą bogatą, posiadającą rozwiniętą gospodarkę, dlatego też wybuchały konflikty takie jak wojny śląskie, pomiędzy Prusami a Austrią. Oba państwa chciały tu rządzić i czerpać korzyści.

Zatem, jeśli przekroczymy XVIII – wieczną Kwisę, to znajdziemy się w Łużycach, które należały od 1635 r. należą do Saksonii. Wszystkie miejscowości od Kwisy w kierunku Zgorzelca były saskie, w tym Lubań.

Dowodem na to są także postawione w Zgorzelcu (dawniej jako jedno miasto Goerlitz) i w Lubaniu (Lauban) słupy dystansowe poczty saskiej. To najbardziej namacalny dowód na saską przynależność tych ziem. O Śląsku i Łużycach pisałem już  szczegółowo tutaj.

Słupy pocztowe Augusta II Mocnego

System słupów poczty saskiej został zrealizowany na polecenie polskiego króla i elektora (księcia saskiego) Augusta II Mocnego, który tak oto pisał w swojej decyzji z 24 listopada 1721 r.:

„W księstwie elektorskim oraz w inkorporowanych krajach zamiast dotychczasowych drewnianych słupów, stojących w pewnych miejscach, szczególnie zaś przy krajowych i pocztowych drogach, powinny zostać ustawione słupy kamienne, na których zostaną oznaczone drogi i odległości. Mają one ułatwić podróżowanie i wysyłanie posłańców.
Koszta, ponoszone w przypadku drewnianych słupów, gdy ulegają one zniszczeniu i trzeba ustawiać nowe, powinny zostać w przyszłości zaoszczędzone. Przyniesie to długotrwałe korzyści.
Pan marszałek [ziemi budziszyńskiej] von Leubnitz otrzymał rozkaz, wydać w naszym margrabstwie Górnych Łużyc należne zarządzenia, aby tego rodzaju słupy, zostały ustawione w miejscach, wskazanych przez komisarza Zürnera, na koszt wasali i poddanych a także na należącej do nich ziemi.”

Decyzją króla rozpoczęto stawiać słupy pocztowe. Dzieliły się one na 4 rodzaje: słupy dystansowe, milowe, kamienie półmilowe i ćwierćmilowe. Najwyżej w hierarchii były słupy dystansowe. Stawiano je w miastach na trasie przejazdu. Znajdują się takie słupy w Zgorzelcu i Lubaniu, choć są jedynie replikami dawnych oryginalnych saskich słupów dystansowych.

Słupy milowe były „mniej ważne”, ale informowały pocztowców i innych podróżnych jakie miasto jest najbliżej i w jakiej odległości się ono znajduje. Obecnie oryginalne zachowane są tylko 2 słupy, są to słupy milowe. Jeden z nich znajduje się w Legnicy, ale został dopiero odkryty podczas budowy obwodnicy. Odrestaurowany stoi po dziś dzień, w tym samym miejscu co prawie 300 lat temu.

Najciekawszym tego rodzaju zabytkiem jest słup milowy poczty saskiej zlokalizowany w Nowogrodźcu, przy drodze w kierunku Lubania. To jedyny saski słup zachowany w całości, który nie przerwanie od 290 lat stoi w tym samym miejscu. To prawdziwy ewenement na skalę całej Polski i Łużyc.

slupy system
RODZAJE SŁUPÓW POCZTOWYCH. OD LEWEJ: SŁUP DYSTANSOWY I MILOWY, KAMIEŃ PÓŁMILOWY I ĆWIERĆMILOWY

 

Słup milowy w Nowogrodźcu

Słup poczty saskiej, słup milowy, który znajduje się w gminie Nowogrodziec, usytuowany jest przy dawnej trasie Warszawa – Drezno, przebiegającej m.in. przez Budziszyn (obecnie Bautzen), Zgorzelec, Lubań, Legnicę i dalej w kierunku Warszawy. Takich tras było kilka, a ta przedstawiona powyżej jest tylko jedną z wielu, ale przebiegającą także przez Nowogrodziec.

Nowogrodziecki słup pocztowy mierzy 4 metry wysokości. Pochodzi z 1725 r., świadczy o tym wyryta data, oraz monogram AR, oznaczający Augustus Rex czyli Król August. Poniżej widnieje złota trąbka pocztowa. Na słupie wyryto także nazwę najbliższego kolejnego miasta – Lubania (Lauban) oraz odległość – 2,5 mili saskiej.

słup milowy
NOWOGRODZIEC (OŁDRZYCHÓW) SŁUP MILOWY POCZTY SASKIEJ PO RENOWACJI W 2004 R. (źródło: UM Nowogrodziec)

Mila saska to ok. 9 km, którą posłaniec na pieszo powinien przebyć w 2 godziny. Zatem cała odległość po przeliczeniu to 22,5 km (5 godzin marszu). Ten saski słup pocztowy był ostatnim na saskiej ziemi. Gdy konwój pocztowy mijał go, wiedział że zbliża się do granicy sasko – pruskiej, przebiegającej pomiędzy Ołdrzychowem (Ullesdorf), a Nowogrodźcem (Naumburg am Queis) na rzecze Kwisa.  Dziś Ołdrzychów to już integralna część Nowogrodźca.

Saska poczta – kierunki i godziny przybycia

Na koniec chcę Wam przedstawić jak faktycznie działała saska poczta. Jaki trasami się poruszała  i ile czasu potrzebowali posłańcy na dostarczenie ważnych listów i przesyłek.

“Pierwsza poczta odchodzi z Drezna w poniedziałek wieczorem o godz. 6, kilka godzin po przybyciu poczty z Pragi i Lipska. W Budziszynie powinna się ona znaleźć we wtorek przed południem między godziną 9 a 10. Stamtąd o godz. 12 w południe posłańcy wyruszają w stronę Zgorzelca oraz Żytawy i docierają tam wczesnym rankiem w środę. Zaraz potem poczta winna ruszyć ze Zgorzelca do Lubania, gdzie trafia ok. godz. 11. W Lubaniu posłańcy czekają 2 lub 3 godziny. Ok. godziny 7 lub 8 wieczorem poczta ponownie przybywa do Zgorzelca. Mniej więcej w tym samym odchodzą posłańcy z Żytawy i Zgorzelca do Budziszyna aby dotrzeć tam w czwartkowe południe. Budziszyn poczta opuszcza ok. godz. 2 po południu i trafia do Drezna w piątek ok. godz. 8. rano.”

1930
SŁUP DYSTANSOWY W ZGORZELCU

Saskie słupy pocztowe, to niewątpliwie ciekawe zabytki naszej lokalnej historii. Choć wiele z nich nie przetrwało do naszych czasów, to ten z Nowogrodźca, który stoi prawie nieprzerwanie od 1725 r. jest najlepszym niemym świadkiem wielu wojen, krwawych bitew, przemarszu obcych wojsk. Pokolenia ludzi przemineły a on stoi wciąż  na szlaku, wskazując nam tą samą drogę na Lubań…

 

6 thoughts on “Saski słup milowy. Nowogrodziec”

  1. Bardzo dobrze, że napisał Pan o słupie milowym. Dodam tylko, że podczas II wojny światowej słup został przewrócony. Postawiono go na nowo. Jestem Naczelnikiem w Urzędzie Pocztowym w Nowogrodźcu, więc znam szczegóły z Kroniki Urzędu. Niebawem opublikowane będą na stronie Grupy otwartej Ołdrzychów przez Krzysztofa Stefana, któremu przekazałam informacje. Pan Krzysztof jest autorem ciekawej książki „Nowogrodziec. Miasto ceramiki oraz jego okolice na przedwojennych pocztówkach”. Słup milowy jest naprawdę wyjątkowym zabytkiem, warto zatem go promować. Jest czymś, co wyróżnia Nowogrodziec na tle innych miejscowości w Polsce.

     
    1. Dziękuję za ciekawy komentarz. Tak, słup milowy to myślę, najcenniejszy zabytek w naszej gminie. O przewróceniu słupa nie wiedziałem, zatem dziękuję za ciekawą informację – szczególnie, że jestem byłym pocztowcem i ten temat bardzo mnie interesuje.
      Nasz słup poczty saskiej to prawdziwy ewenement w skali całego kraju. Inne miasta posiadają piękne repliki, ale tylko repliki. My mamy to szczęście, że saski słup stoi nadal na swoim miejscu. Pozdrawiam.

       
  2. Interesowala mnie historia saskiego slupu milowego w Nowogrodzcu i bardzo ladnie poradziles sobie z tym opisem .Wogole sledze twoje wpisy I są ciekawe I warte przeczytania I duzo mozna sie jeszcze dowiedziec naprawde Pawle! Cennych informacij mozna uzyskac na Twoim blogu ,pozdrawiam !

     

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *